Oorspronkelijk gepubliceerd als: Blaauw & Sheridan. De macht van de stalker. Psychologie, 2001.

Gestalkte beroemdheden

Enige tijd geleden konden we in de krant lezen dat de ABBA zangeres Agnetha werd gestalked door een Nederlandse fan. In 1999 werd de Engelse televisiepresentatrice Jill Dando vermoord en twee jaar later werd de man die haar had gestalked voor deze moord veroordeeld. Tien jaar eerder werd de Amerikaanse actrice Rebecca Shaeffer vermoord door een fan die haar twee jaar lang had gestalked. In Nederland wordt de gitarist Harry Sacksioni al meer dan twintig jaar gestalked door een “fan”. Ook andere beroemdheden zoals David Beckham, Julia Roberts en Koen Wouters (Clouseau) kampen met stalkers. Sinds het uitkomen van films als Fatal Attraction, Cape Fear, Sleeping with the Enemy, The Fan en Play Misty for Me neemt iedereen het woord stalker wel eens in de mond. Desondanks weten de meeste mensen slechts weinig over stalking.

Stalking is strafbaar

In Amerika is stalken al enige jaren strafbaar. Daar omschrijft men stalking veelal als “het opzettelijk, kwaadwillig en herhaald volgen en lastig vallen van een ander waardoor diens veiligheid wordt bedreigd” (Nota bene: iedere staat heeft haar eigen definitie). Sinds juli 2000 is stalking ook strafbaar geworden in Nederland (in de wet wordt stalking belaging genoemd). Het wetsartikel luidt: “Hij, die wederrechtelijk stelselmatig opzettelijk inbreuk maakt op eens anders persoonlijke levenssfeer met het oogmerk die ander te dwingen iets te doen, niet te doen of te dulden dan wel vrees aan te jagen wordt, als schuldig aan belaging, gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of een geldboete van de vierde categorie”. Stalken kan bestaan uit veel verschillende gedragingen, waaronder in de buurt rondhangen, volgen, opbellen of brieven sturen, spullen bestellen op naam van het slachtoffer, bedreigingen uiten, vernielen van spullen, het toetakelen of vermoorden van huisdieren, het inbreken in het huis van het slachtoffer, het ontvoeren van kinderen van het slachtoffer, en lichamelijke en seksuele geweldpleging. In ongeveer 2 procent van de gevallen van stalking is er zelfs sprake van moord op het slachtoffer. Blootstelling aan stalking kan lang duren en er kan sprake zijn van veel verschillende vormen van lastigvallen. In een Nederlandse groep slachtoffers duurde het stalken bij tweederde van de slachtoffers langer dan twee jaar en bij 13 procent zelfs langer dan tien jaar. In de meeste gevallen is er sprake van veel stalking-gedragingen tegelijkertijd (gemiddeld zes) en in slechts de helft van de gevallen neemt het aantal keren dat men lastig wordt gevallen langzamerhand af.

Slachtoffers van stalking

Geschat wordt dat 8-25 procent van de mensen ooit in het leven het slachtoffer zal worden van stalking. In de meeste gevallen (90%) is het slachtoffer een vrouw en is de dader een man (87%). De meeste slachtoffers kampen met nogal wat economische en sociale gevolgen van het stalken. Veel slachtoffers durven nauwelijks hun deur nog uit te gaan en worden daardoor sterk belemmerd in hun dagelijkse uitjes. Daarnaast worden veel slachtoffers zeer wantrouwend of argwanend, nerveus, boos, paranoïde en depressief, en kampen veel van hen met angst, chronische slaapproblemen, overmatige vermoeidheid, eetlustproblemen, regelmatige hoofdpijn en voortdurende misselijkheid. Onderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam liet zelfs zien dat maar liefst driekwart van de slachtoffers van stalking lijkt te voldoen aan de criteria voor een psychiatrische diagnose. De meeste diagnoses die bij de slachtoffers te stellen zijn, zijn de posttraumatische stressstoornis, depressie en de gegeneraliseerde angststoornis. Bovendien blijkt ongeveer eenderde van de slachtoffers regelmatig rond te lopen met gedachten aan zelfdoding. Slachtoffers van stalking hebben dus meestal ernstige problemen.

Om zo weinig mogelijk confrontaties met hun stalker te hebben, nemen veel slachtoffers ontslag of stoppen zij met hun opleiding, veranderen zij van naam, duiken zij onder of verhuizen, veranderen van uiterlijk, nemen een nieuw telefoonnummer, nemen extra veiligheidsmaatregelen, enzovoort. Negen op de tien slachtoffers kloppen aan bij de politie en ongeveer de helft begint een rechtszaak tegen hun stalker. In veel gevallen leidt dit echter niet tot het gewenste resultaat vanwege machteloosheid van de politie, onvoldoende bewijs voor een veroordeling of omdat de stalker zich weinig of niets aantrekt van de maatregelen die tegen hem worden getroffen. Ongeveer één op de vijf slachtoffers wordt gewelddadig tegenover de dader of laat de dader door anderen molesteren. Ook deze maatregel leidt er slechts zelden toe dat het stalken stopt. Helaas is (nog) niet bekend welke maatregelen wel effectief zijn om het stalken te stoppen.

Typen stalkers en hun gevaarlijkheid

Er bestaan talloze onderverdelingen van typen stalkers, sommige gebaseerd op het type relatie tussen het slachtoffer en de dader, en andere gebaseerd op de psychische toestand van de dader. Zulke onderverdelingen zeggen echter vaak weinig over de gevaarlijkheid van de dader en zijn gedragingen. Een onderverdeling die wel zo’n onderscheid maakt is: (1) verliefde belagers of romantische belagers (infatuation harassers); (2) ex partner stalkers; (3) Obsessionele waan-stalkers of psychotische stalkers (delusional fixation stalkers) en (4) sadistische stalkers of psychopatische stalkers (sadistic stalkers). Ongeveer de helft van alle stalkers behoort tot de categorie van de ex partner stalkers. De andere helft van de stalkers is ongeveer gelijk verdeeld over de andere drie categorieën.

Verliefde belagers zijn het minst gevaarlijk. Het zijn meestal tieners die in een fantasiewereld leven waarin het slachtoffer het onderwerp is van hun romantische gevoelens. Er bestaan echter ook oudere verliefde belagers. De verliefde belager heeft vrijwel nooit de bedoeling zijn slachtoffer te schaden, hoewel hij het slachtoffer wel vaak lastig valt met ongewenste contacten, opmerkingen en cadeautjes.

Gevaarlijker is de categorie van de ex partner stalkers. Zulke stalkers hebben meestal moeite met de beëindiging van de vroegere relatie en reageren hierop met bitterheid, woede en haat. In veel gevallen was er tijdens de relatie al sprake van huiselijk geweld. Nieuwe relaties van het slachtoffer kunnen leiden tot jaloezie en agressie bij de ex partner stalker. In de meeste gevallen komen de stalking gedragingen voort uit woede en een hoge mate van impulsiviteit. Onderzoeken laten zien dat ex partner stalkers vaker gewelddadig zijn dan voormalige kennissen of vreemden, maar dit betekent niet automatisch dat zij daardoor ook vaker hun slachtoffer vermoorden. Het doden van het slachtoffer is bij deze categorie stalkers meestal het gevolg van een ongecontroleerde woede-uitbarsting, eventueel in combinatie met het gebruik van verdovende middelen en een psychiatrische stoornis.

Obsessionele waan-stalkers zijn gevaarlijker dan ex partner stalkers. Zij worden ook als meer bedreigend ervaren vanwege hun onvoorspelbaarheid. Obsessionele waan-stalkers verkeren in de waan dat hun slachtoffer graag een liefdesrelatie (minder gevaarlijk) of sexuele relatie (meer gevaarlijk) met hen zou willen beginnen. Zulke stalkers zijn vaak verward en hebben meestal een verleden met psychische problemen. De gevaarlijke obsessionele waan-stalkers hebben meestal een verleden met sexuele problemen en politiecontacten vanwege stalking, openbare geweldpleging, aanranding of verkrachting. Hun slachtoffers lopen een hoog risico op lichamelijk of seksueel geweld en ze krijgen vaak obsceen materiaal toegestuurd. Professionals, aantrekkelijke mensen en beroemdheden zijn wat vaker het slachtoffer van obsessionele waan-stalkers dan minder opvallende mensen. Dit type stalker kan zijn slachtoffer doden vanuit angst om te worden gearresteerd omdat hij het slachtoffer heeft verkracht. Ook kan dit type stalker zijn slachtoffer doden vanuit de gedachte dat hun relatie een betere kans heeft na de dood van hun beiden.

De meest enge en gevaarlijke stalkers zijn de sadistische stalkers. Dit zijn typisch de koelbloedige psychopaten die hun slachtoffer totaal willen domineren. Zij willen het leven van hun slachtoffer volledig beheersen, het slachtoffer vernederen, en de zelfwaardering van het slachtoffer volledig afbreken. Het slachtoffer is meestal iemand die bekend stond als vriendelijk, vrolijk en stabiel, wat precies de reden is waarom hij of zij werd gekozen als slachtoffer. Lichamelijk geweld is bij deze stalkers eerder regel dan uitzondering en heeft tot doel angst en hulpeloosheid op te wekken bij het slachtoffer. Om het slachtoffer op de rand van een emotionele afgrond te brengen kan de sadistische stalker veiligheidsapparatuur uitschakelen, autoremmen onklaar maken, elektriciteit kortsluiten, enzovoort. De dood van het slachtoffer kan het gevolg zijn van zo’n actie van de stalker of van het feit dat de stalker zijn slachtoffer zat is geworden.

Stoppen van stalking

Hoe kan stalken worden gestopt? Bij de verliefde belagers kan een gesprek met de stalker nog wel eens zin hebben. Ook wil aangifte doen nog wel eens werken omdat de politie dan kan proberen om de stalker te laten zien waar die mee bezig is. Bij de ex partner stalker is het voor het slachtoffer verstandig om zo weinig mogelijk contact te hebben met de stalker. Het is misschien zelfs een goed idee om na te denken over verhuizing naar een andere stad om daarmee fysieke afstand te creëren met de stalker. Bij de obsessionele waan-stalkers heeft praten geen enkele zin en heeft aangifte doen bij de politie alleen zin als dat betekent dat de stalker dan psychiatrische wordt behandeld. Behandeling is dus het devies. Bij een sadistische stalker heeft praten ook geen enkele zin en kan dit zelfs gevaarlijk zijn. Psychiatrische behandeling is waarschijnlijk eveneens zinloos. Het enige wat mogelijk zin kan hebben is heel voorzichtig bewijs te verzamelen tegen de stalker zodat die daarmee voor langere tijd kan worden opgesloten. Het slachtoffer moet daarbij tot het uiterste worden beschermd. Ook kan het slachtoffer overwegen om te verhuizen of onder te duiken zodat de stalker hem of haar niet kan vinden. Dit kan betekenen dat dan ook alle banden met familie en vrienden moeten worden verbroken omdat sadistische daders anders via hen alsnog op het spoor kunnen komen van het slachtoffer. In alle gevallen is het echter van belang om een heel goede inschatting te maken van het type stalker waarmee men te maken heeft en van de individuele kenmerken van de stalking. Er bestaan eenvoudigweg geen standaardoplossingen. Elke stalkingzaak is op zichzelf uniek en vereist zijn eigen aanpak.