Psychopaten: Altijd bekend?

De voormalige rechtenstudent Ted Bundy bracht tientallen jonge vrouwen op gruwelijke wijze om het leven. Jeffrey Dahmer martelde, vermoordde en at lichaamsdelen van 15 jongetjes en jonge mannen. David Koresh liet zijn volgelingen een harde strijd aangaan met de FBI in het Amerikaanse dorpje Waco en liet hen uiteindelijk in een brand omkomen. De sekteleider Jim Jones liet zijn volgelingen zelfmoord plegen of vermoorden toen zijn imperium instortte. Deze mannen hebben meer met elkaar gemeen dan alleen het feit dat zij vele slachtoffers maakten, dat zij zeer berucht waren, en dat er talloze films, documentaires en boeken over hen zijn verschenen. Zij zijn alle vier onderdeel van een lange rij beruchte psychopaten.

 

Iedere radio- of televisie-uitzending over het begrip psychopathie leidt tot een stroom van verzoeken om meer informatie over dit begrip. Nadat ik (EB) een keer in het programma Twee Vandaag had gesproken over psychopathie, stond de telefoon in Hilversum roodgloeiend en kreeg ik tientallen telefoontjes van mensen die meer wilden weten over het onderwerp psychopathie. Veel bellers zeiden dat zij al jarenlang kampten met mensen die leken op personen die ik had beschreven. Het ging hierbij om echtgenoten die logen en bedrogen, zoons die stalen, kleinkinderen die bedreigingen uitten, en kennissen die werden betiteld als stalkers. Hoewel de verhalen sterk van elkaar verschilden, was de boodschap steeds nagenoeg hetzelfde: Men was blij dat men nu eindelijk eens hoorde wat er mogelijk aan de persoon in kwestie mankeerde en men hoopte dat nu meer mensen zouden gaan begrijpen wat een slachtoffer moest doormaken. Veel psychopaten zijn dus niet bekend.

 

Vragen over psychopaten

Hoewel psychopaten de gemoederen nogal bezighouden en iedereen het woord psychopaat wel eens in de mond neemt, is over psychopathie bij de meeste mensen slechts weinig bekend. Er leven vele vragen: Hoeveel psychopaten zijn er eigenlijk? Is iedere psychopaat een moordenaar en is iedere moordenaar een psychopaat? Wat kenmerkt een psychopaat? Hoeveel problemen veroorzaken psychopaten en wat voor problemen zijn dit met name? Is een psychopaat te behandelen?

Om met de eerste vraag te beginnen: de deskundigen schatten dat één tot vijf procent in de bevolking psychopathisch is, wat inhoudt dat in Nederland 160.000 tot 800.000 psychopaten aanwezig zijn. Psychopathie komt hiermee vaker voor dan de stoornis schizofrenie die door de Wereldgezondheidsorganisatie wordt beschouwd als het belangrijkste probleem binnen de geestelijke volksgezondheid.

Hoe zit het dan met de relatie tussen psychopathie en moord? Een simpele rekensom geeft hierop het antwoord. In de Nederlandse gevangenissen en TBS-klinieken verblijven op dit moment zo’n 14.000 gedetineerden. Ongeveer 3.000 van deze gedetineerden zijn opgesloten vanwege een geweldsdelict. Slechts een klein deel van deze geweldsdelinquenten heeft een moord begaan en slechts een enkeling heeft meer dan één moord begaan. Het aantal moordenaars is dus zeer klein in vergelijking met het minimumaantal van 160.000 psychopaten in Nederland. Het is dus duidelijk dat slechts zeer weinig psychopaten een moord begaan en dat de meeste psychopaten niet zijn opgesloten. Bovendien laat onderzoek zien dat maximaal een kwart van de moordenaars psychopaten zijn. - de meeste moorden worden gepleegd vanuit heftige emoties, veelal in de relatiesfeer. Met andere woorden: de meeste psychopaten lopen vrij rond in onze samenleving en begaan geen moord! Desondanks bestaat er wel degelijk een relatie tussen psychopathie en moord. Psychopaten hebben namelijk een sterkere tendens tot geweld dan niet-psychopaten. Na vrijlating is de kans dat een psychopaat opnieuw vervalt tot een ernstig geweldsdelict vier tot vijf keer zo groot als de kans dat een niet-psychopaat opnieuw vervalt tot een ernstig geweldsdelict. Bovendien begaan psychopathische ex-gedetineerden meer geweldsdelicten en ernstigere geweldsdelicten dan niet-psychopathische ex-gedetineerden, en is er bij hen vaker sprake van het overlijden van het slachtoffer.

 

Wat is psychopathie?

De vraag “wat kenmerkt een psychopaat?” is tegenwoordig helder te beantwoorden. Hoewel het psychopathiebegrip al vele decennia bestaat, was er tot voor kort niet mee te werken omdat er onduidelijkheid bestond over de classificatie. In de jaren 80 werd door met name Amerikanen en Canadezen hard gewerkt aan de herkenning van psychopaten, wat in 1991 leidde tot een checklist waarmee psychopaten goed kunnen worden herkend. De checklist, de Hare Psychopathy Checklist-Revised (PCLR), bestaat uit 20 kenmerken die bij een persoon in meerdere of mindere mate aanwezig kunnen zijn. Is een bepaald kenmerk duidelijk aanwezig dan worden twee punten toegekend op dat kenmerk. Is een kenmerk weliswaar aanwezig maar niet erg duidelijk dan wordt één punt toegekend en is een kenmerk niet aanwezig dan worden geen punten toegekend. Al met al is een score mogelijk tussen 0 en 40 punten, waarbij personen met een score van 30 punten of hoger psychopaten worden genoemd. Gegevens worden verzameld door middel van een interview met de betrokkene, het bekijken van dossiers en ander schriftelijk materiaal, en gesprekken met informanten (bijvoorbeeld familie, partner, hulpverlener). Men kan niet volstaan met het alleen interviewen van de betrokkene omdat psychopaten een sterke neiging tot liegen en manipuleren hebben, zodat men er vaak niet vanuit mag gaan dat de betrokkene de waarheid vertelt. De checklist kan daarom ook alleen worden gescoord door een speciaal getrainde (para-)medicus met een goede kennis van diagnostiek en met voldoende ervaring in het afnemen van de checklist. Wanneer aan deze eisen wordt voldaan, geeft de checklist een betrouwbare meting van psychopathie. Psychopathie is dan datgene wat wordt gemeten met de Hare Psychopathy Checklist-Revised (PCLR), wat een beetje een flauwe definitie lijkt maar in de praktijk zeer goed blijkt te werken.

 

Hoe zien psychopaten eruit?

Psychopaten hebben grote problemen in hun gevoelens en relaties met anderen. Acht van de kenmerken in de PCLR hebben te maken met deze problemen in gevoelens en relaties met anderen. Een prototype psychopaat is oppervlakkig in contact met anderen; hij heeft vaak sterke verhalen, en probeert zich beter voor te doen dan hij is, waarbij hij vaak wel als charmant overkomt (gladde prater/opppervlakkige charme). Het is een opschepper die een veel te positieve inschatting heeft van zijn talenten en vaardigheden (sterk opgeblazen gevoel van eigenwaarde). Een psychopaat is typisch een notoire leugenaar die er meestal geen enkele moeite mee heeft wanneer hij wordt betrapt op een leugen. Hij heeft meestal overal een excuus of reden voor en wil nog wel eens iets op “erewoord beloven” ook al blijkt dat erewoord haast nooit wat waard te zijn (pathologisch liegen). De psychopaat kent geen schuldgevoelens of gevoelens van spijt over de dingen die hij anderen aandoet. Hij kan zeggen dat het slachtoffer het verdiende om zo behandeld te worden of dat het slachtoffer eigenlijk niets bijzonders is aangedaan (gebrek aan berouw of schuldgevoel). Hij is niet in staat of niet bereid om de verantwoordelijkheid te nemen voor zijn eigen gedragingen. Het zijn altijd anderen die de schuld krijgen of er is altijd wel een excuus te vinden voor de dingen die een psychopaat heeft gedaan (geen verantwoordelijkheid nemen voor het eigen gedrag). De prototype psychopaat manipuleert en bedriegt anderen zonder daarbij aandacht te hebben voor wat dat voor anderen betekent, waarbij hij nogal eens crimineel gedrag vertoont in de vorm van bijvoorbeeld fraude en verduistering en niet-crimineel gedrag in de vorm van overspel en het aftroggelen van geld van familieleden (list en bedrog/manipulerend gedrag). Een psychopaat komt op anderen over als koud en ongevoelig. Zijn “emoties” doen vaak aan als dramatisch, kortstondig en onecht (ontbreken aan emotionele diepgang). In al zijn gedragingen en meningen toont een psychopaat weinig respect voor de rechten, gevoelens en het welzijn van anderen. Hij beschouwt andere mensen als potentiële slachtoffers die te manipuleren zijn en beschouwt zichzelf als de belangrijkste persoon die er is (kil/gebrek aan empathie).

Naast problemen in hun gevoelens en relaties met anderen, hebben psychopaten grote problemen in hun levensstijl. Negen kenmerken in de PCLR geven deze problemen in de levensstijl weer. Een psychopaat heeft een zeer sterke behoefte tot stimulatie en een ongebruikelijk sterke afkeer van verveling. Hij leidt doorgaans een snel leven met veel risicogedragingen en experimenteren met drugs en hij vindt dat school, werk en langdurende relaties saai en vervelend zijn (prikkelhongerig/neiging tot verveling). Een psychopaat kiest er vaak voor om te teren op de zak van zijn familie, partner of vrienden, en vermijdt het hebben van een vaste baan (parasitaire levensstijl). Kenmerkend is dat er vaak sprake is van opvliegendheid en een slechte beheersing. Op mislukkingen, kritiek en frustraties reageert een psychopaat vaak met geweld, scheldpartijen of bedreigingen, waarbij deze reacties even snel kunnen ophouden als ze begonnen zijn (gebrekkige beheersing van gedrag). Een psychopaat gedraagt zich vaak uitermate impulsief, zonder echt stil te staan bij de voors en tegens van bepaalde gedragingen. Relaties worden nogal eens beëindigd, banen worden nogal eens opgezegd en verhuizingen vinden nogal eens plaats zonder dat anderen daarover worden geïnformeerd en zonder dat de beslissing daartoe echt goed is overdacht (impulsiviteit). De psychopaat toont geen verantwoordelijkheidsgevoel of loyaliteit naar familie, vrienden, werkgevers, huisbazen of anderen. Zijn omgang met geld is vaak bedroevend, hij heeft vaak schulden, gaat vaak beroerd om met zakenrelaties, en is zijn familie vaak enorm tot last (onverantwoordelijk gedrag). Een psychopaat heeft geen plannen of doelen voor de lange termijn. Hij leeft van dag tot dag en verandert zijn plannen continu, en stoort zich er niet aan dat zijn leven vrij inhoudsloos is (ontbreken van realistische doelen op de lange termijn). De kinderjaren kenmerken zich door tal van problemen zoals liegen, vechtpartijen, diefstalletjes, berovingen, brandstichtingen en uitingen van geweld tegen mens en dier. De psychopaat staat daardoor vaak al vroeg bekend als het zwarte schaap van de familie (gedragsproblemen op jonge leeftijd). De tienerjaren kenmerken zich door ernstig antisociaal gedrag en door arrestaties en veroordelingen vanwege criminele gedragingen (jeugdcriminaliteit). Als volwassene onderneemt de gedetineerde psychopaat ontsnappingspogingen uit gevangenissen, keert hij niet terug van weekendverloven, begaat hij delicten tijdens zijn voorwaardelijke invrijheidsstelling, en breekt hij de voorwaarden van de voorwaardelijke gevangenisstraf (schending van voorwaardelijke invrijheidsstelling).

 Drie resterende kenmerken in de PCLR zijn weliswaar problematisch maar hebben minder duidelijk betrekking op gevoelens en relaties met anderen of op de levensstijl. De drie kenmerken betreffen seksuele losbandigheid, een verleden met veel huwlijken en/of samenwoonrelaties, en een strafblad met veel verschillende soorten delicten. Deze 20 kenmerken beschrijven de echte psychopaat. In de praktijk zal men echter niemand tegenkomen met precies deze kenmerken. Vaak lijken kenmerken op de beschreven kenmerken maar zijn zij niet helemaal hetzelfde. Ook zal men tegenkomen dat sommige kenmerken wel aanwezig zijn maar andere niet. Mannen zoals Ted Bundy, Jeffrey Dahmer, David Korrash en Jim Jones zijn psychopaten maar hebben desondanks niet alle besproken kenmerken. Een filmkarakter zoals Hannibal komt zelfs niet verder dan 20 punten en mag dus niet eens psychopaat worden genoemd. Al met al moge echter duidelijk zijn dat de psychopaat een ernstige persoonlijkheidsstoornis heeft, oftewel duidelijke weeffouten in zijn karakter.

 

Schade door psychopaten

Er is met geen mogelijkheid een schatting te maken van de materiële schade die wordt veroorzaakt door psychopaten. Wel duidelijk is dat de materiële schade immens is. Uit het voorgaande is duidelijk af te lezen dat partners, familieleden en vrienden van psychopaten jaarlijks voor ongetwijfeld vele miljarden het schip ingaan door diefstallen, niet-terugbetaalde leningen en het onderhouden van de parasitaire psychopaten. Werkgevers raken jaarlijks ongetwijfeld tientallen miljoenen guldens kwijt door fraude, financieel wanbeleid van psychopaten, de noodzaak van nieuwe sollicitatieprocedures, het herstellen van de beschadigde zakelijke contacten, het repareren van aangebrachte schade, en het (tijdelijk) verlies van werknemers die in de ziektewet zijn beland door toedoen van de psychopathische ex-werknemers. Mensen in de samenleving worden regelmatig ernstig financieel gedupeerd door diefstallen, vernielingen en oplichterspraktijken die zijn begaan door psychopaten. Wetend dat een cel in een huis van bewaring ongeveer 450 guldens per dag kost en een cel in een TBS-inrichting ongeveer 850 guldens per dag, en er (zeer behoudend) van uitgaand dat tenminste tien procent van de gedetineerden psychopaat is, is de Nederlandse staat jaarlijks enkele honderden miljoenen kwijt aan de detentie en behandeling van psychopaten.

 Het is onmogelijk om een inschatting te maken van de immateriële schade die wordt veroorzaakt door psychopaten. Opnieuw is echter duidelijk dat er sprake is van immense schade. Moorden die zijn begaan door psychopaten maken dat levens vroegtijdig worden beëindigd en dat levens van nabestaanden worden verwoest. Verkrachtingen en geweldplegingen door psychopaten kunnen leiden tot ernstige lichamelijke en geestelijke beschadigingen bij de slachtoffers. Diefstallen en vernielingen leiden niet zelden tot emotioneel leed. Confrontaties met psychopathische collega’s of bovengeschikten kunnen leiden tot werkstress, ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid. Voortdurende blootstelling aan een psychopathische partner, kind, of andere naaste kan leiden tot wanhoop, depressie, angstklachten en tal van andere vormen van psychiatrische problematiek, en wellicht zelfs tot zelfdoding of reactief geweld. Daarnaast is er in zeer veel gevallen sprake van irritatie, spanning, frustratie, woede en teleurstelling. Kortom: een immense omvang van immateriële schade.

 

Behandeling van psychopaten

Het plaatje is nogal negatief wanneer we het hebben over de mogelijkheden om psychopaten te behandelen. Zoals gezegd is psychopathie een persoonlijkheidsstoornis die al vroeg tot ontwikkeling kan komen en daarna zeer hardnekkig aanwezig blijft. Dergelijke stoornissen zijn in het algemeen moeilijk te behandelen en vereisen meestal een zeer lange behandelduur. Vanuit de wetenschap is niets bekend over effectieve behandelingen van psychopathie. Wel bekend is dat psychopaten ernstig verstorend kunnen optreden in de behandeling van anderen. Groepsbehandelingen zijn daardoor minder geschikt voor psychopaten. Ook is bekend dat sommige behandelingen eerder leiden tot een verhoogde recidive (het opnieuw begaan van delicten) dan tot een verlaagde recidive. Bepaalde antisociale gedragingen lijken na het bereiken van de middelbare leeftijd wat minder te worden maar er is geen bewijs dat dit komt omdat de mate van psychopathie afneemt. Kortom: Het is niet duidelijk hoe psychopaten kunnen worden behandeld. We mogen hopen dat de wetenschap en de (forensische) geestelijke gezondheidszorg in de komende jaren een antwoord hierop zullen vinden. Tot dan is het het devies om psychopaten zoveel mogelijk te vermijden, al zal dat in veel gevallen een moeilijke –zo niet onmogelijke- opgave zijn. Psychopaten komt men overal tegen.